Ursula fon der Lajen danas će predsedavati hitnim sastankom evropskih komesara, dok se sukob sa Iranom produbljuje, a 27 ministara spoljnih poslova EU nije uspjelo da se u potpunosti usaglasi oko zajedničkog saopštenja.

EU prešla u krizni režim rada

Dok su projektili padali širom Bliskog istoka i rasla zabrinutost zbog moguće prijetnje Kipru, Evropska unija prešla je u krizni režim rada – sazvane su vanredne sjednice u nedjelju, a planiran je i niz dodatnih hitnih sastanaka. Unija se suočava sa zahtjevnim zadatkom formiranja koherentnog spoljnopolitičkog odgovora za region u kojem nema snažan uticaj, dok istovremeno trpi pritiske na više frontova, i unutrašnjih i spoljašnjih.

Lideri takozvane E3 grupe - Francuske, Njemačke i Ujedinjenog Kraljevstva - Emanuel Makron, Fridrih Merc i Kir Starmer – objavili su u nedjelju uveče znatno oštrije saopštenje nego što je EU uspjela da usaglasi nekoliko sati ranije. Ovaj slučaj ponovo pokazuje širi problem: dok se globalne krize gomilaju, od rata Rusije u Ukrajini do novih transatlantskih napetosti pod predsjednikom SAD Donaldom Trampom, EU se bori da govori jednim glasom.

Prioritet: zaštita civila i deeskalacija

Prioritet EU je da "obezbedi zaštitu civila i deeskalaciju situacije, kao i da osigura da iranski narod može da izrazi svoju volju – uz nepokolebljivu podršku Ukrajini i nastavak pritiska na Rusiju", izjavila je za Politiko ministarka spoljnih poslova Letonije Baiba Braže.

Vanredni bezbjednosni sastanak kojim predsedava Ursula fon der Lajen u Briselu poklapa se sa ranije zakazanim okupljanjem ministara za evropska pitanja na Kipru.

Sastanci dolaze nakon dva dana intenzivnog američko-izraelskog bombardovanja iranskih gradova, čiji je cilj bio rušenje režima. U vazdušnim udarima poginuo je vrhovni vođa ajatolah Ali Hamnei, što je podstaklo Teheran da pokrene kontraofanzivu širom Bliskog istoka.

Prema riječima jednog zvaničnika Evropske komisije, rizik od napada na Kipar - kao najbližu državu članicu EU tom regionu – ocijenjen je kao "visok".

Kipar saziva krizni mehanizam EU

Kipar, koji trenutno predsjedava Savjetu EU po rotacionom principu, zakazao je za utorak sastanak u okviru Integrisanog političkog odgovora na krize. Na tom forumu okupljaju se institucije EU i države članice kako bi razmotrile unutrašnju bezbjednost, trgovinske tokove i snabdijevanje energijom. Ovaj format ranije je korišćen tokom pandemije kovida, migrantske krize i početka rata u Ukrajini.

Tokom nedjelje planiran je i sastanak šefova diplomatija EU sa ministrima spoljnih poslova zemalja Persijskog zaliva.

Jedan visoki diplomata iz regiona ocijenio je da su potrebni hitni sastanci "na sve strane", ističući da je ovo "prelomni trenutak za Bliski istok, Evropu i SAD".

Spor oko međunarodnog prava

Makron, Merc i Starmer poručili su da će "preduzeti korake da zaštite svoje interese i interese svojih saveznika u regionu, potencijalno kroz omogućavanje nužnih i proporcionalnih odbrambenih akcija radi uništavanja iranskih kapaciteta za lansiranje raketa i dronova na njihovom izvoru". Dodali su da će "raditi zajedno sa SAD i saveznicima u regionu".

Nedugo prije toga, EU je objavila pažljivo izbalansirano saopštenje nakon dvočasovnog i po video-sastanka ministara spoljnih poslova. U njemu se poziva na "puno poštovanje međunarodnog prava", traži od Irana da obustavi razvoj raketnog programa, ističe potreba za obnovom regionalne bezbjednosti i izražava podrška "osnovnim slobodama" iranskog naroda.

Tokom sastanka došlo je do nesuglasica oko formulacije o međunarodnom pravu, jer su pojedine države strahovale da bi ona mogla da se protumači kao kritika Donalda Trampa i izraelske vlade.

Španski premijer Pedro Sančez osudio je američko-izraelske napade, upozorivši da bi oni mogli dovesti do "neizvesnijeg i neprijateljskijeg međunarodnog poretka". S druge strane, Fridrih Merc izjavio je da "nije vreme da držimo lekcije partnerima i saveznicima", dodajući da "delimo mnoge njihove ciljeve, iako ih sami ne možemo u potpunosti ostvariti".

Na kraju su sve države članice podržale zajedničko saopštenje, uz poruku da će EU preduzeti "sve neophodne korake" radi zaštite svojih građana pogođenih sukobom.

Prije toga, ambasadori država članica nisu uspeli da postignu konsenzus, a prema navodima diplomata, Mađarska je odbila da podrži prvobitnu verziju teksta. Budimpešta je tokom razgovora otvorila pitanje evropske pomoći Ukrajini i blokade kredita od 90 milijardi evra, navodeći spor oko naftovoda koji transportuje rusku naftu u centralnu Evropu.

Žestoki napadi širom regiona

Od subote su širom Bliskog istoka odjekivale eksplozije nakon što su američko-izraelski udari na Teheran usmrtili vrhovnog vođu i više visokih iranskih zvaničnika.

Iran je uzvratio snažnim napadima na američke vojne baze u Bahreinu, Iraku, Jordanu, Kuvajtu, Omanu, Kataru, Saudijskoj Arabiji i Ujedinjenim Arapskim Emiratima.

U Dubaiju je pogođen luksuzni hotel koji je zahvatio požar, dok je u Manami, glavnom gradu Bahreina, projektil pogodio bazu američke mornarice, izazvavši gust dim.

U talasu napada poginula su tri američka vojnika. Donald Tramp izjavio je u nedjelju da očekuje da će američka operacija protiv Irana trajati oko četiri nedjelje "ili kraće".

Zatvoren Ormuski moreuz

Ambasadori EU su u nedelju razmatrali bezbednost evropskih građana u regionu, kao i posljedice eventualnog nastavka borbi po Uniju.

Jedna od ključnih tema bio je uticaj krize na vazdušni i pomorski saobraćaj, naročito u slučaju zatvaranja Ormuskog moreuza. Ovim strateškim prolazom, koji se dijelom nalazi u iranskim teritorijalnim vodama, prolazi oko 20 odsto svetske nafte.

Ranije tokom dana Kipar je demantovao navode da je bio meta iranskih projektila, nakon što je britanski ministar odbrane Džon Hili izjavio za Skaj njuz da su "dve rakete ispaljene u pravcu Kipra".

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici, Twitter nalogu i uključite se u našu Viber zajednicu.