Slovenački fizičar na južnom polu radio i na -80 stepeni

Kad se govori o Antarktiku, najčešće se pomisli na led, vjetar i višemjesečni mrak. Za fizičara Michela Adamiča taj kraj svijeta bio je i radno mjesto: na geografskom Južnom polu održavao je teleskop koji ne traži zvijezde u uobičajenom smislu, nego veoma slabe mikrovalne tragove iz ranog svemira.

Posao na mjestu bez biljaka, kiše i smjene dana

Michel Adamič je doktorand fizike na Univerzitetu McGill u Montrealu, a ranije je radio u Laboratoriji za moderne baterijske sisteme Kemijskog instituta u Ljubljani. U razgovoru koji je Institut objavio početkom 2026. opisao je put koji ga je preko rada na elektronici za South Pole Telescope doveo do angažmana u Američkom antarktičkom programu.

Zašto baš Južni pol

Stanica Amundsen-Scott nalazi se na 90 stepeni južne geografske širine, na približno 2.835 metara nadmorske visine. Podignuta je na antarktičkom ledenom pokrivaču koji se stalno pomjera, pa se i položaj stanice svake godine pomjeri za oko deset metara zajedno s ledom.

Hladan i izrazito suv vazduh na visoravni povoljan je za mjerenja u milimetarskom i submilimetarskom dijelu elektromagnetnog spektra. Vodena para u atmosferi inače ometa takva posmatranja, a na Južnom polu je ima veoma malo. Tokom antarktičke zime višemjesečni mrak dodatno olakšava dugotrajna astronomska mjerenja.

Us­lovi, međutim, nisu samo naučna prednost. Prosječne mjesečne temperature na stanici kreću se oko minus 28 stepeni Celzijusa ljeti i oko minus 60 zimi, dok se u najhladnijim zimskim razdobljima mogu spustiti i ispod minus 80 stepeni. Na samom Južnom polu nema domaćih biljaka ni životinja, pa svakodnevica osoblja zavisi od zaliha, tehničkih sistema i pažljivo planirane logistike.

Teleskop od deset metara i svjetlost iz ranog svemira

South Pole Telescope ima glavno ogledalo prečnika deset metara i spada među najveće astronomske instrumente ikada postavljene na Antarktiku. Njegovi savremeni detektori mjere kosmičko mikrovalno pozadinsko zračenje — slabo zračenje koje je nastalo kada je svemir, oko 380.000 godina poslije Velikog praska, postao proziran za svjetlost.

Ta mjerenja ne daju fotografiju pojedinačnih planeta ili galaksija. Ona pomažu istraživačima da proučavaju sitne razlike u tom drevnom zračenju, raspodjelu materije u velikim strukturama svemira i svojstva tamne energije, povezane sa širenjem svemira.

U takvom istraživanju održavanje uređaja nije sporedan zadatak. Superprovodljivi detektori rade na veoma niskim temperaturama, elektronika mora pouzdano funkcionisati u ekstremnoj hladnoći, a kvar koji bi drugdje riješio servisni tim za nekoliko sati na Južnom polu može postati ozbiljan logistički problem. Zato su winteroveri, članovi posade koji ostaju tokom zime, istovremeno tehničari, operateri složene opreme i važna veza između teleskopa i naučnih timova hiljadama kilometara daleko.

Adamičeva priča pokazuje koliko je savremena astronomija oslonjena na ljude koji ne rade samo za računarom ili u laboratoriji. Dio podataka o najranijem svemiru nastaje u maloj stanici usred ledene visoravni, gdje jedna godina rada podrazumijeva i dug period bez uobičajenog pristupa ostatku svijeta.