Bijeli miš – u službi nauke i čovječanstva duže od jednog vijeka
Širom naše planete bukvalno svakog dana više od 25 miliona miševa angažovano je u najrazličitijim naučnim eksperimentima, uglavnom u onim vezanim za medicinu i izučavanje bolesti.
TEKST SE NASTAVLJA ISPOD OGLASA
Koliki je značaj ovih životinja za nauku, najbolje svjedoči podatak da su neki naučnici koji su u svojim ogledima za asistente imali miševe upravo zahvaljujući njima uspjeli da dobiju Nobelovu nagradu. A nauka će se i u budućnosti oslanjati na miševe, to je nesumnjivo. Stručnjaci se nadaju da oni mogu značajno doprineti u otkrivanju novih činjenica koje će nauci, medicini, ali i čitavom čovječanstvu pomoći u borbi protiv mnogih opakih bolesti.
TEKST SE NASTAVLJA ISPOD OGLASA
Otkuda baš miševi?
TEKST SE NASTAVLJA ISPOD OGLASA
Miševi su savršene ogledne životinje iz više razloga. Prije svega, kod njih je proces razmnožavanja izuzetno kratak i brz. Ženke već nakon tri mjeseca po rođenju stiču seksualnu zrelost, a pomot nevjerovatnom brzinom rađaju veliki broj potomaka. Osim toga, miševi su pitomi, poslušni, lako se odgajaju. Dalje, genetska struktura bijelih miševa se u čak 80% podudara sa ljudskim DNK i čovjekovom genetikom. Organi bijelih miševa su, iako kud i kamo manji i drugačije oblikovani, veoma slični ljudskim organima. Zbog svega ovoga za naučnike su miševi idealan model, a obzirom da su živa bića, pa se neminovno rađaju, obolijevaju od raznih bolesti i umiru, sve ono što utiče na čovjekov životni ciklus svakako utiče i na mišiji.
Kako to u praksi izgleda?
Miševe u svojim eksperimentima najčešće koriste genetičari. Iako je nauka mnogo uznapredovala, prava svrha ljudskih gena ni danas nije potpuno otkrivena, ali se upravo zahvaljujući izučavanju mišije genetike u ovom pravcu stiglo daleko. Možemo uzeti za primjer Daunov sindrom. On se javlja kao posledica prisustva tri para hromozoma 21, ali je najvažnije znati koji su to geni u ovom hromozomu koji izazivaju poremećaj. Proučavajući gene miša, naučnici su napravili tzv. „genetsku kartu", koja precizno otkriva koji su geni uzročnici sindroma, locira ih u tkivima i organima i utvrđuje u kojoj fazi embrionalog razvoja dolazi do njihovog aktiviranja.
foto: pixabay.com
Za razvoj tzv. „genske terapije" takođe su zaslužni miševi. Ova najsavremenija medicinska metoda podrazumeva korišćenje gena u liječenju mnogih bolesti, prije svega ateroskleroze, naslednih plućnih bolesti, kao i nekih vrsta malignih tumora. Abnormalni, mutirani geni zamjenjuju se ubacivanjem novih gena u ćelije bolesnika. Prema tvrdnjama eksperata, genska terapija daje sve bolje rezultate, a sve je počelo kada je naučnicima, nakon iscrpnih istraživanja, pošlo za rukom da ovakvom metodom izliječe jednog miša obolelog od spinocerebelarne ataksije, teške neurodegenerativne bolesti.
Miševi naučnicima služe i za ispitivanje neplodnosti kod žena, ljudske imunologije i za mnoga druga medicinska proučavanja. U eksperimetnima sa ovim životinjicama otišlo se toliko daleko da je nauka čak kompletno eliminisala prirodni odbrambeni sistem miša i ugradila mu matične ćelije ljudi. Na takvim miševima isprobavaju se nove vakcine, kako bi se ispitala njihova reakcija na najopasnije zarazne bolesti, poput hepatitisa C, side, mononukleoze itd.
Kako je sve počelo?
Priča nas vraća u Sjedinjene Američke Države s početka 20. vijeka. Na jednoj farmi u Masačusetsu Ebi Lathorp, učitelj u penziji, bavio se neobičnim hobijem - uzgojem miševa. Obzirom da ih je bilo mnogo, došlo je do ukrštanja različitih vrsta, što je zainteresovalo brojne genetičare. Tako je hobi prerastao u biznis, jer je prodajući genetičarima svoje sićušne ljubimce Ebi dobro zarađivao. Među genetičarima je bio i Vilijem Ernest Kasl koji je počeo da koristi miševe za izučavanje tipova nasleđivanja zasnovanog na principima Gregora Mendela, čuvenog prirodnjaka, filozofa i profesora. Mendel je u 19. veku postavio osnove genetike kao nauke, kada je ukrštajući biljke i životinje otkrio tri oblika nasleđivanja na kojima počiva čuveni Mendelov zakon ili mendelizam.
Već nekoliko godina nakon toga, Klarens Kuk Litl, učenik Ernesta Kasla, uspeo je da dobije potpuno iste genetske primjerke ukrštanjem različitih generacija miševa srodnika. Svoje oglede je obavljao u laboratoriji Džekson u Mejnu, gdje se i danas nalazi jedan od najznačajnijih istraživačkih centara u čitavom svijetu.
Prodaja oglednih miševa u Americi postala je isplativ posao, a monopol drži nekoliko multinacionalnih kompanija. Danas mnoge zemlje imaju zakonsku regulativu u vezi upotrebe miševa u istraživačke svrhe. Miševi se mogu koristiti u eksperimentima jedino u slučaju nepostojanja druge naučne metode. Njihovo mučenje je strogo zabranjeno i prije nego što budu podvrgnuti ogledima moraju dobiti anesteziju.
Autor: Dragan Antić
